Τεχνικές της Ελληνικής Μεταφυσικής

Κατά τον Σωκράτη «τα πιο μεγάλα αγαθά μας έρχονται μέσα από τη μανία»

Μέσα από την έκσταση μπορείς να ξεφύγεις από το στενό κύκλο των ανθρώπινων αισθήσεων κι αυτή την υπερβατικότητα του ενθουσιασμού, μονάχα ο αμαθής την βλέπει σαν αρνητικό και παράλογο.

Η έκσταση και η μανία κάλυπταν ένα μεγάλο μέρος της ιδιωτικής και δημόσιας ζωής των κλασσικών και των ελληνιστικών χρόνων κι είχαν διπλή λειτουργικότητα, αφ’ ενός σαν βάση όπου στηρίχτηκαν απόψεις για τη μεταφυσική κι αφ’ ετέρου σαν τρόπο ψυχολογικής εκφόρτισης.

Το πρώτο σκέλος εκφράστηκε με τα Μυστήρια υπερτονίζοντας το νοητικό, μη-σωματικό στοιχείο ενώ το άλλο σκέλος που εκφράστηκε με το Διονυσιασμό έδινε περισσότερη σημασία στο αισθησιακό και το σωματικό.

Ένα από τα επίθετα του Διονύσου είναι Λύσιος δηλαδή Ελευθερωτής γιατί ίδρυσε τελετές μέσα από τις οποίες ο θεός παρουσιάζεται στους ανθρώπους. Αυτές οι τελετές είχαν εκστασιακή φύση και δίνουν στους μυημένους μεταφυσικές ικανότητες.  Οι Βάκχες παρουσιάζονται να χάνουν εντελώς την επαφή τους με την προηγούμενη προσωπικότητα τους. Το κρασί που χρησιμοποιούσαν οι Έλληνες περιείχε αρωματικά και διεγερτικά βότανα κι η περιεκτικότητα του δεν ξεπερνούσε το 14%. Ωστόσο το ελληνικό κρασί παρουσιάζεται να έχει τεράστιες μεθυστικές ικανότητες.

Ένας άλλος τρόπος για να γίνει το κρασί υπνωτικό σύμφωνα με τον Θεόφραστο είναι η ρίζα του ονοθήρα (άγρια δάφνη). Τα συμπτώματα δηλητηρίασης από άγρια δάφνη είναι υπνηλία, επιτάχυνση του καρδιακού ρυθμού, κώμα και θάνατος σε 24 ώρες.

Υπάρχουν μαρτυρίες για την τελετουργική χρήση τέτοιων παραισθησιογόνων κρασιών. Μερικά βότανα όπως η δάτουρα ή ο δοσκύαμος (δαιμοναριά) δίνουν οράματα παραισθησιακά. Όμως για τους Έλληνες η αίσθηση και η παραίσθηση είχαν την ίδια αξία, αφού το ρήμα παραισθάνομαι χρησιμοποιείται και με την έννοια του καταλαβαίνω , αντιλαμβάνομαι. Δεν είναι λοιπόν παράδοξο που τα Ανθεστήρια, γιορτή εκστασιακή, είχε σχέση με τα οράματα των νεκρών.

Τα Ανθεστήρια, γιορτή του Διονύσου γίνονταν τη δωδεκάτη μέρα του μήνα Ανθεστηρίωνα. Οι γιορτές διαρκούσαν τρεις ημέρες. Την πρώτη μέρα που ονομαζόταν πιθοίγια έκαναν μια δέηση για να έχει αίσιο και καθαρτικό αποτέλεσμα το φάρμακο που έριχναν στο κρασί. Τη δεύτερη μέρα, που ονομαζόταν χόες, ακολουθούσαν αγώνες ταχυποσίας κι έτρωγαν ένα βότανο που ονομάζονταν ράμνος. Ο λεξικογράφος Φώτιος αναφέρει στο λήμμα χόες : φοβερή μέρα όπου θεωρούσαν πως βγαίνουν οι ψυχές των πεθαμένων και μόλις ξημέρωνε άρχιζαν να τρώνε  ράμνους και να αλείφουν τις πόρτες τους με πίσσα.

Ο Θεόφραστος αναφέρει πως ο στρύχνος με μια δόση σε κάνει να αισθάνεσαι καλά, με δύο δόσεις βλέπεις οράματα,  με τρεις δόσεις σε φέρνει σε κατάσταση μόνιμης μανίας και με τέσσερις δόσεις σε σκοτώνει.

Εκτός όμως από την οργιαστική-ωμοφαγική μορφή, ο Διόνυσος είχε ταυτόχρονα και ένα σχήμα μυστικιστικό-ορφικό.  Ο Πορφύριος αναφέρει : «Η καθαρότητα έγινε ο κανόνας της ζωής μου, από τη μέρα που μυήθηκα στα μυστήρια του Ιδαίου Δία, πήρα μέρος στις θυσίες του Νυκτιπόλου Ζαγρέα, άναψα τους πυρσούς της Μεγάλης Μητέρας, ονομάστηκα Κούρητας και Βάκχος, ξέφυγα από τη θνητή μου γέννηση, φοράω λευκά ρούχα, δεν πλησιάζω σε τάφους και δεν ανέχομαι στην τροφή μου ζωντανά όντα».

Βοτανικές τεχνικές για έκσταση χρησιμοποιούνταν και στις τελετές των προελληνικών Ιδαίων Δακτύλων και των Καρυβάντων. Οι Βοιωτοί ονόμαζαν τη μέρα των Πυθοιγίων ημέρα του «αγαθού δαίμονος» δηλ. του καλού πνεύματος. Από τον Ηρόδοτο ξέρουμε πως μόνο οι Πελασγοί δεν έδιναν ονόματα  στους θεούς αλλά τους έβλεπαν σαν απρόσωπες δυνάμεις ή πνεύματα.

Ο Σαμανισμός, η παλιά θρησκεία της λίθινης εποχής, πέρασε στις γαιοκτητικές κοινωνίες με τη μορφή των Μυστηρίων, ενώ στις αστικοποιημένες κοινωνίες πήρε τη μορφή των μυητικών εταιριών κι ύστερα εξαφανίστηκε. Διατηρήθηκε όμως σε περιοχές όπως στη Β. & Ν. Αμερική, Ασία, Σιβηρία, Ινδονησία . Ωστόσο στον ελληνικό χώρο της κλασσικής εποχής υπάρχουν πολλές επιβιώσεις σαμανιστικών δομών.  Ο Σαμάνος είναι ένα άτομο με ιδιαίτερες ψυχικές ικανότητες, που τις αποκτά με την αυτοσυγκέντρωση, την εξάσκηση και τη βοήθεια τοξικών βοτάνων ή μανιταριών. Με τις βοτανικές του γνώσεις γίνεται ο γιατρός της φυλής, έχει την ικανότητα να βλέπει οράματα και να παρουσιάζεται σε δύο μέρη ταυτόχρονα.  Ο Αριστέας έχει τη δύναμη να εγκαταλείπει το σώμα του και από την Προκόνησο να εμφανίζεται στην Κύζικο ή στο Μεταπόντιο της Ιταλίας. Ο Άβαρης έχει την ικανότητα να πετά στον ουρανό. Ο Πυθαγόρας μπορούσε να βρίσκεται ταυτόχρονα στον Κρότωνα και το Μεταπόντιο. Η ύπαρξη και η δράση αυτών των Ελλήνων σαμάνων, δεν φαίνεται να αντιμετωπίζεται με σκεπτικισμό.

Τα Ελευσίνια ήταν μια γιορτή που γινόταν στην Αθήνα και την Ελευσίνα και διαρκούσε εννέα μέρες. Ήταν αφιερωμένη στη Μητέρα και την Κόρη δηλαδή τη Δήμητρα και την Περσεφόνη και στις τελετές μπορούσε να μυηθεί οποιοσδήποτε Έλληνας το ήθελε.

Το ιερότερο μέρος των τελετών ήταν η εποπτεία. Οι νόμοι απαγόρευαν στον μυημένο να κοινολογήσει την εμπειρία του. Τα άρρητα μυστικά της μύησης προστατεύονταν αυστηρά.

Απόσπασμα του Πλούταρχου αναφέρει : «Η μυητική τελετή μας κάνει τέλειους, κύριους του εαυτού μας, κι επικοινωνούμε με αγαθά και καθαρά πνεύματα, βλέποντας με περιφρόνηση τους αμύητους να βυθίζονται όλο και πιο βαθειά στο αδιαπέραστο σκοτάδι.»

Την έκτη μέρα των Ελευσινίων οι νεόφυτοι νήστευαν κι έκαναν θυσίες. Την προηγούμενη ημέρα οι ιέρειες της Δήμητρας μετέφεραν τα ιερά από το Ελευσίνιο των Αθηνών στην Ελευσίνα και οι νεόφυτοι ακολουθούσαν την πομπή.

Την Ελληνιστική εποχή η Ελευσίνα εξακολουθεί να κρατάει το κύρος της, αφού ο Πτολεμαίος Σωτήρας καλεί στην Αλεξάνδρεια τον Τίμοθεο, έναν ιερέα της Ελευσίνας, στην προσπάθεια του να ενοποιήσει τις ελληνικές με τις αιγυπτιακές τελετές. Αυτή την περίοδο είτε επειδή ο ελληνικός ορθολογισμός είχε υποχωρήσει, είτε επειδή ο μυστικισμός αμφισβητούνταν λιγότερο στην Αφρική και την Ασία, είτε επειδή αργότερα ο Χριστιανισμός αντιμετώπισε αρνητικά τις παγανιστικές τελετές, τα «άρρητα» των μυστηρίων συζητιούνται πιο ανοιχτά από τους φιλοσόφους. Ο Μιχαήλ Ψελλός σχολιάζοντας τις τεχνικές των μυστηρίων τις ορίζει σαν «τελεστική επιστήμη» που καθαρίζει την ψυχή χρησιμοποιώντας τις επίγειες υλικές δυνάμεις.

Σε άλλες αναφορές βρίσκουμε σαφείς υπαινιγμούς για τη δυσάρεστη φύση των συμπτωμάτων που προκαλούν  αρχικά οι τοξικές ψυχοδηλωτικές ουσίες και τη γαλήνη των οραμάτων που ακολουθούν. Ο Πλούταρχος αναφέρει πως η φύση της εμπειρίας τη στιγμή του θανάτου μοιάζει μ’ αυτή που δοκιμάζει κανείς τη στιγμή της μύησης. Είναι ένα σκοτεινό πέρασμα μέσα από ατέλειωτους δρόμους που μέχρι να φτάσεις στο τέλος τους, ο φόβος σου φτάνει στο έπακρο. Έχεις σπασμούς και ρίγη. Ύστερα ένα υπέροχο φως απλώνεται μπροστά στα μάτια σου, βρίσκεσαι σε υπέροχα μέρη, ο αέρας γεμίζει μουσική, ακούς λόγια θεϊκά κι εμφανίζονται παρουσίες μυστικές.

Μιλώντας για την ψυχή ο Φαίδρος αναφέρει : «Η γνώση του πραγματικά πραγματικού  (ον όντως) είναι η συλλογή όλων των αισθήσεων και η ενοποίηση τους σ’ ένα λογικό σχήμα. Κι αυτό το κατορθώνουμε μονάχα όταν η ψυχή ξεπερνώντας την τωρινή της κατάσταση, θυμηθεί  ό,τι γνώρισε στις προηγούμενες υπάρξεις της. Αυτή η ανάμνηση, ξυπνάει μέσα μας, μονάχα όταν αφομοιώσουμε σωστά την εμπειρία της μυητικής τελετής».

  • Neith
Facebook
Google+
Twitter
LinkedIn
Pinterest
Close Menu