Οι γάτες στην Αρχαία Αίγυπτο

Η γάτα, αυτό το υπέροχο αιλουροειδές αλλά το περίεργο και απρόσιτο ζώο για κάποιους, έχει καταφέρει ανά τους αιώνες να συγκεντρώσει την απόλυτη αγάπη αλλά και το άσβεστο μίσος καθώς, κι ιδιαίτερα στις μέρες μας  δυστυχώς, η στοργή και η φροντίδα για κάθε είδους ζώο έχει εκλείψει. H γάτα είναι ανεξάρτητη, πεντακάθαρη, ευαίσθητη, προστατευτική, υπόδειγμα μητέρας με άριστη μνήμη, βρίσκοντας έτσι το δρόμο να γυρίσει στο σπίτι, που θεωρεί δικό της, όσο μακριά και αν βρεθεί.

Σύμφωνα με καταγραφές, η εξημέρωση της ξεκίνησε πριν από 5000 περίπου χρόνια κάπου στο σημερινό Σουδάν. Άλλες πηγές καταγράφουν ότι η  εξημέρωση της έγινε πριν από 8000 χρόνια στην περιοχή του σημερινού Abu Simbel (δεν απέχει πολύ από το Σουδάν).

Η εξημέρωση της ξεκίνησε από την παρατήρηση των αγροτών, που δούλευαν στις όχθες του Νείλου, ότι η γάτα διαθέτει εξαιρετική ικανότητα στην εξολόθρευση των ποντικών και αρουραίων, που λυμαίνονταν την αποθηκευμένη σοδειά, καθώς αντιμετώπιζαν μεγάλα προβλήματα από την επέλαση των τρωκτικών και των φιδιών. Για να δελεάζουν λοιπόν τις γάτες ώστε να καθαρίζουν την περιοχή και τα σπίτια τους , τους άφηναν φαγητό. Αυτό ήταν ευνοϊκό για τις γάτες που αφενός έβρισκαν εύκολα τροφή, αφετέρου ήταν και πιο ασφαλείς από μεγαλύτερα αρπακτικά ζώα. Με τον καιρό και καθώς οι σχέσεις μεταξύ ανθρώπων και γατιών γίνονταν όλο και πιο εξαρτημένες, οι γάτες απέκτησαν πρόσβαση και στο εσωτερικό του σπιτιού. Τις έπαιρναν ακόμα και στο κυνήγι. Επίσης θεωρούσαν την γάτα καλό οιωνό, όταν εμφανιζόταν στα όνειρα τους, διότι το συνέδεαν ότι θα έχουν καλή συγκομιδή.

Οι γάτες επίσης μοιράζονταν φαγητό από το ίδιο πιάτο με τους ιδιοκτήτες τους,  τις στόλιζαν με κοσμήματα και σαφώς  τις φρόντιζαν όταν αρρώσταιναν. Ακόμα κι οι αδέσποτες τύχαιναν φροντίδας καθώς άφηναν ψωμί μουσκεμένο σε γάλα και ψάρια από το Νείλο.

Αρκετοί εξέτρεφαν γάτες όπου προορίζονταν για τα πλοία ώστε να εξασφαλιστεί η ακεραιότητα του φορτίου από τα ποντίκια. Αν κατά τη διάρκεια του ταξιδιού η γάτα ήθελε να εγκαταλείψει το πλοίο, στην περιοχή που το έκανε, έμεναν πίσω  κάποιοι  ώστε να κάνουν μια μικρή αποικία.

Πώς όμως  οι αρχαίοι Αιγύπτιοι προσφωνούσαν τις γάτες? Πως φτάσαμε στη σημερινή ονομασία του ζώου?

Η αρχική τους προσφώνηση προήλθε πιθανότατα και πολύ απλά από τον ήχο που έκαναν (μιαου-mau). Παρόλο που δεν  συνήθιζαν να δίνουν ονόματα στους κατοικίδιους πλέον συντρόφους τους , ωστόσο ο Τούθμωσις, ο μεγάλος γιος του Αμενχοτέπ του Γ , είχε δώσει στις γάτες του το όνομα «Nedjem» που σημαίνει «γλυκιά» και «Tai Miuwette» , «η μικρή που νιαουρίζει».

Η ρίζα της αγγλικής λέξης για την γάτα, cat, εικάζεται ότι προέρχεται από την αραβική λέξη “quattah”. Το υποκοριστικό που χρησιμοποιείται κυρίως για τα μικρά γατιά, το “kitty” μπορεί να οφείλεται στην τουρκική λέξη για την γάτα, “kedi” ενώ η λέξη “pussy” να οφείλεται στην αιγυπτιακή θεότητα “Pasht” που ήταν η θεά του πολέμου.

Στην αρχαία Αίγυπτο οι φυλές που υπήρχαν ήταν δύο : η άγρια γάτα της ζούγκλας (Felis Chaus)1 κι η αφρικανική αγριόγατα (Felis Silvestris Lybica)2 όπου λόγω του ήπιου χαρακτήρα της εξημερωνόταν και πιο εύκολα. Οι δύο αυτές ράτσες, ενώθηκαν δημιουργώντας ένα νέο είδος γάτας η οποία είναι η πρόγονος της σημερινής αιγυπτικής μάου (Egyptian mau)3. Λόγω της εξημέρωσης της και της ανοχής που έδειξε προς τους ανθρώπους, κάποια από τα χαρακτηριστικά της υπέστησαν αλλαγές. Για παράδειγμα η γκάμα των χρωμάτων μεγάλωσε, καθώς η ανάγκη της για προσαρμογή στο περιβάλλον ελαττώθηκε. Το σώμα της έγινε μικρότερο και με λιγότερους εν ενεργεία μύες λόγω του ότι σταμάτησε να κυνηγάει για την τροφή της και συνεπώς άλλαξε κι η διατροφή της κι επίσης ο εγκέφαλος της μίκρυνε λόγω του ότι το ένστικτο της επιβίωσης ελαττώθηκε κι αυτό.

Στην Κοιλάδα των Βασιλέων, βρέθηκε επιγραφή προς τιμήν της γάτας Mau Aa όπου συγκρούστηκε με τον ερπετόμορφο θεό Apep για να προστατέψει τον θεό Ήλιο Ra, η οποία είναι η εξής : «Είσαι η μεγαλοπρεπής γάτα, ο εκδικητής των θεών, ο κριτής του λόγου, ο πρόεδρος των ισχυρών αρχηγών, κι ο κυβερνήτης του ιερού κύκλου, είσαι πράγματι η μεγαλοπρεπής γάτα».

Σε άλλες αναπαραστάσεις, απεικονίζεται να κάθεται δίπλα ή κάτω από τον ιδιοκτήτη του σπιτιού που της προσφέρει προστασία, φαγητό, και φιλία.

Από αυτή την επιγραφή γίνεται αντιληπτό ότι οι γάτες από οικόσιτα ζώα προορίζονταν για μια ανώτερη θέση στην αιγυπτιακή κοινωνία κι αργότερα στο αιγυπτιακό πάνθεον. Από σύντροφοι των αγροτών και των υπολοίπων, έγιναν ιδιοκτησία του Φαραώ. Αυτό σήμαινε ότι το να τραυματίσει, κλέψει, σκοτώσει κάποιος μια γάτα ήταν αδίκημα και μάλιστα βαρύ.

Για όλους αυτούς τους λόγους που αναφέρθηκαν παραπάνω, δεν άργησε και η θεοποίηση της. Έτσι λοιπόν στο πλούσιο αιγυπτιακό πάνθεον προστέθηκε κι η θεά Μπαστ ή Μπαστέτ, προστάτιδα των γυναικείων μυστικών, της ζωής, της οικογένειας, της χαράς και του χορού.

Ως πρωταρχική θεότητα θεωρείται η Mafdet, που ήταν προστάτιδα από τα δηλητηριώδη δαγκώματα των φιδιών και των σκορπιών. Η Μπαστ όμως έγινε φύλακας της Κάτω Αιγύπτου καθώς η κάθε γάτα αντιπροσώπευε το πνεύμα της σε φυσικό επίπεδο. Όταν έγινε η ένωση του Άνω και Κάτω Βασιλείου της Αιγύπτου, η Μπαστ αντικαταστάθηκε από την αιγυπτιακή θεότητα Σεκμέτ.

Η απεικόνιση της Σεκμέτ ήταν σαφώς πιο άγρια από της Μπαστ καθώς η Μπαστ αναπαρίστατο με γυναικείο σώμα και κεφάλι γάτας ενώ η Σεκμέτ με σώμα γυναίκας κι αυτή αλλά με κεφάλι λιονταριού. Λόγω αυτής της συγχώνευσης η Μπαστ έγινε η προστάτιδα των εξημερωμένων γατιών κι η Σεκμέτ έγινε η θεά λέαινα.

Άλλες θεότητες που συνδέονται με την γάτα είναι η Neith (Νέηθ) όπου ενίοτε έπαιρνε τη μορφή της και η Mut (Μουτ) που την είχε ως ιερό σύμβολο.

Όταν κάποιος έβρισκε μια γάτα που είχε πεθάνει, εξεταζόταν από ιερείς για να αποφανθούν αν τα αίτια θανάτου ήταν φυσικά ή όχι.  Οι άνθρωποι που την υπηρετούσαν ξύριζαν τα φρύδια τους ως ένδειξη πένθους  και στη συνέχεια την ταρίχευαν πληρώνοντας σημαντικό ποσό για την εποχή, ώστε να διασφαλίσουν την ευμένειά της, καθώς η ψυχή της επόπτευε τα πάντα. Το τέλος του πένθους σηματοδοτούσε η επανεμφάνιση των φρυδιών.

Σύμφωνα με το Διόδωρο, ένας Ρωμαίος στρατιώτης σκότωσε κατά λάθος μια γάτα. Το οργισμένο πλήθος σκότωσε με την σειρά του τον στρατιώτη αγνοώντας την δύναμη που είχε η ρωμαϊκή αυτοκρατορία αλλά και την επιβολή του Βασιλιά Πτολεμαίου.

O Hρόδοτος καταγράφει ότι αν ένα  σπίτι έπιανε φωτιά,  το πρώτο τους μέλημα ήταν να βγάλουν την γάτα έξω και να εξασφαλίσουν την ακεραιότητα της. Επιπλέον αναφέρει ότι προς τιμήν της ιδρύθηκε η πόλη Bubastis  (Βουβάστη) όπου δέσποζε ένας μεγαλοπρεπής Ναός στον οποίον λάμβαναν χώρα τελετουργίες. Οι μόνες περιπτώσεις που η θανάτωση της γάτας δεν διωκόταν ήταν όταν η γάτα πήγαινε για προσφορά στην θεά Μπαστ είτε  όταν προσπαθούσαν να ελέγξουν τον πληθυσμό τους . Στην πόλη επίσης λειτουργούσε και νεκροταφείο για τις γάτες όπου τις έφερναν ταριχευμένες οι ιδιοκτήτες τους και συχνά τις έθαβαν μαζί με ποντίκια προκειμένου στην άλλη ζωή να έχουν τροφή.  Με βάση των Διόδωρο πάλι για την ταρίχευση χρησιμοποιούσαν καλής ποιότητας υφάσματα, κοσμήματα, λάδι κέδρου και μπαχαρικά. Κατά την επίσκεψη του ο Ηροδότος στην Βουβάστη το 450 π.Χ., ανέφερε ότι κάθε χρόνο στην πόλη διεξαγόταν φεστιβάλ προς τιμή της Μπαστ το οποίο ήταν ξακουστό σε όλη την Αίγυπτο και συγκέντρωνε ένα πολύ μεγάλο αριθμό επισκεπτών οι οποίοι προσεύχονταν στην Θεά, έπιναν, χόρευαν, τραγουδούσαν.

Η πόλη καταστράφηκε από τους Πέρσες το 350 π.Χ. και η λατρεία της Μπαστ απαγορεύθηκε με αυτοκρατορικό διάταγμα το 390 μ.Χ. Ήταν πλέον γεγονός ότι η γάτα έχασε την θεϊκή της υπόσταση.

Πέραν της Βουβάστης, τύμβοι βρέθηκαν στην Γκίζα (Giza), στην Άβυδο (Abydos), και στην Μπενί Χάσαν (Beni Hasan) όπου εκεί το 1888 βρέθηκαν χιλιάδες γάτες με τον αριθμό τους να ξεκινά από τις 80,000 μέχρι και 300,000. Μάλλον ο πραγματικός αριθμός θα πρέπει να είναι κάπου στη μέση.

Εκτός από τα αδικήματα που αναφέρθηκαν παραπάνω, που μπορούσε κάποιος να διαπράξει εις βάρος της γάτας, στην λίστα έρχεται να προστεθεί ως αδίκημα η κλοπή κι η εξαγωγή της. Για τον σκοπό αυτό η τότε κυβέρνηση δημιούργησε μια υπηρεσία που ασχολείτο αποκλειστικά με το λαθρεμπόριο. Και γι’ αυτό το λόγο η εμφάνιση της γάτας στις υπόλοιπες χώρες κι ιδιαίτερα στη Μεσόγειο λόγω της κοντινής απόστασης, άργησε κατά πολύ.

Ένα ιστορικό γεγονός  που δείχνει την πίστη και την αφοσίωση των Αιγυπτίων είναι η μάχη στην πόλη Pelusium το 525 π.Χ. {η σημερινή τοποθεσία της πόλης είναι κοντά στο Port Said (Πορτ Σαϊντ)} όπου οι Πέρσες νίκησαν τις αιγυπτιακές δυνάμεις του Φαραώ Ψαμμήτιχου του Α΄.

Ο Πέρσης βασιλιάς Καμβύσης ο Β΄  γνώριζε  την αγάπη που έτρεφαν οι Αιγύπτιοι για τις γάτες. Έτσι σκέφτηκε ένα τέχνασμα για να τους νικήσει. Έβαλε τους στρατιώτες του να ζωγραφίσουν πάνω στις ασπίδες τους και κάποιους να κρατάνε γάτες στα χέρια τους. Οι Αιγύπτιοι μπροστά σε αυτό το θέαμα έμειναν άπραγοι καθώς τους ήταν αδύνατον να προσβάλουν έστω και κατ’ αυτό τον τρόπο την θεά Μπαστ ή και με αυτό τον τρόπο να «σκότωναν» την γάτα. Όπως ήταν αναμενόμενο η πόλη παραδόθηκε στους Πέρσες.

Ο ιστορικός Πολύαινος σχολιάζει ότι εισβάλλοντας πλέον θριαμβευτές οι Πέρσες στην πόλη, πέταξαν τις γάτες με χλευασμό στους ντροπιασμένους κι ηττημένους Αιγύπτιους.

Παρόλο που η Αίγυπτος θεωρείται η χώρα όπου εξημερώθηκε η αγριόγατα και η χώρα που θεοποιήθηκε, η ιστορία δείχνει ότι οι γάτες συνυπήρχαν με τους ανθρώπους αρκετά νωρίτερα, γύρω στο 12,000 π.Χ. στην περιοχή της Μεσοποταμίας. Οι γάτες συμβίωναν μαζί με τα υπόλοιπα ζώα όπως πρόβατα και κατσίκες. Μελέτες που έχουν προκύψει από αρχαιολογικές ανασκαφές δείχνουν ότι οι γάτες εκείνης της εποχής είναι οι πιο κοντινοί συγγενείς της τωρινής φυλής. Αν και μεσολαβεί μεγάλο διάστημα μεταξύ της εξημέρωσης στην Μεσοποταμία και στην Αίγυπτο, ο λόγος εξημέρωσης τους παραμένει κοινώς.  Όπως κι οι αγρότες στην Αίγυπτο χρησιμοποιούσαν τις γάτες ώστε να προστατεύουν τις σοδειές τους και τις προμήθειες τους, με το ίδιο σκεπτικό λειτούργησαν κι οι Μεσοποτάμιοι αγρότες.

Εκτός όμως από τις αρχαιολογικές ανασκαφές έρχεται και η επιστήμη της βιολογίας να συμβάλλει και να κλίνει προς την ίδια άποψη. Στη σχετική μελέτη χρησιμοποιήθηκαν 979 δείγματα DNA από άγριες και κατοικίδιες γάτες ώστε να δομηθεί το γενεαλογικό δέντρο κι οποία αποκάλυψε ότι η καταγωγή των κατοικίδιων γατιών δεν είναι η αρχαία Αίγυπτος όπως έχει καθιερωθεί αλλά η Μεσοποταμία. Ωστόσο στην συνείδηση του κόσμου η αρχαία Αίγυπτος ήταν ο τόπος όπου η γάτα εκτός της εκτίμησης που τύγχανε ως απλό ζώο, είχε θεοποιηθεί.

Αφήνοντας την αρχαία Αίγυπτο και πηγαίνοντας μεταγενέστερα στην ισλαμική περίοδο (300-641 μ.Χ.), είναι αξιοσημείωτη η αγάπη που είχε ο Προφήτης Mohammed (Μωχάμεντ) για τις γάτες. Η Muezza (Μουέζα) ήταν η αγαπημένη του γάτα. Χαρακτηριστική είναι η ιστορία ότι μια μέρα η Μuezza είχε αποκοιμηθεί στο χέρι του Προφήτη. Όταν ήρθε η ώρα για την προσευχή κι έπρεπε να σηκωθεί, η γάτα ήταν ακόμη στο χέρι του πάνω στο μανίκι του μανδύα του. Αντί λοιπόν να την ξυπνήσει για να σηκωθεί, προτίμησε να κόψει το μανίκι κι η αγαπημένη του να παραμείνει ανενόχλητη. Υπάρχουν βέβαια κι άλλες ιστορίες όπου γάτες σώζουν τον Προφήτη από δηλητηριώδη φίδια. Ενδεικτική επίσης είναι κι η φράση του ότι «η αγάπη για τις γάτες είναι μέρος της πίστης»

Δυστυχώς αυτή η ρήση και συνεπώς η αντιμετώπιση απέναντι στις γάτες άρχισε όχι μόνο να φθίνει αλλά και να περνάει στο αντίθετο άκρο, βρίσκοντας ιδιαίτερα την Ευρώπη να καλύπτεται από ένα πέπλο μίσους, οδηγώντας τον πληθυσμό των γατιών σε κυνήγι και αφανισμό.

Ερχόμενοι στον 21ο αιώνα φαίνεται ότι δεν έχουν αλλάξει και πολλά από την σκοτεινή εκείνη εποχή της προκατάληψης και της εχθρότητας, όπου ο πολιτισμός έκανε τεράστια βήματα προς τα πίσω . Ο άνθρωπος δεν δείχνει αγάπη ούτε για τον συνάνθρωπο πόσο μάλλον για τα ζώα. Στο κομμάτι εκείνο του πληθυσμού όπου η γάτα τον συντροφεύει μπορούμε να βρούμε ψήγματα της αφοσίωσης, της εκτίμησης, της αγάπης έτσι όπως συνήθιζαν στην Αρχαία Αίγυπτο.

Βιβλιογραφία

www.cairoscene.com

www.melitzolithos.gr

www.ancientegyptonline.co.uk

http://felineforever.com

http://www.ancient.eu

Facebook
Google+
Twitter
LinkedIn
Pinterest
Close Menu